Iwona Solisz

Podsumowanie działań OWKZ w zakresie zagrożonych pałaców

W roku 2009 jako jeden z priorytetów konserwatorskich ustalono aktywizację działań urzędu w stosunku do obiektów zagrożonych. Intensyfikacja postępowań wynikała z analizy danych zgromadzonych podczas opracowywania diagnozy stanu zachowania zabytków realizowanej przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w latach 2005-2008. Na liście tej umieszono w sumie 66 obiektów, większość z nich, bo aż 45 stanowiły założenia rezydencjalne. Wyżej wymieniona lista obiektów zagrożonych została umieszczona na stronie internetowej urzędu oraz stała się podstawą do podjęcia w pierwszej kolejności działań służb konserwatorskich, mających na celu monitorowanie stanu zachowania oraz zatrzymania procesów dalszej degradacji zabytków. W przypadku tych obiektów wyznaczano kontrole stosowania przepisów ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, których podsumowaniem były przekazywane właścicielom zalecenia pokontrolne, bądź też wszczynane były postępowania, skutkujące wydaniem decyzji wynikających z artykułu 49 ustawy o ochronie i opiece nad zabytkami (Dz. U. nr 162, poz.1568 z późn. zm.). W efekcie część spraw została skierowana do organów ścigania w związku z niewywiązaniem się właściciela z nałożonych zaleceń, bądź też w związku z rażącym naruszaniem przepisów ustawy o ochronie zabytków (nie zabezpieczenie zabytku w należyty sposób przed uszkodzeniem czy zniszczeniem). Warto podsumować dotychczasowe działania urzędu konserwatorskiego, to co udało się zrealizować i co nadal pozostaje naszym zadaniem.

Na terenie województwa opolskiego jest wpisanych do rejestru zabytków 75 pałaców, 28 zamków i 31 dworów. Nie jest to oczywiście liczba stała. W ostatnich pięciu latach, ze względu na utraconą wartość historyczną i naukową wynikającą z poważnego zniszczenia oryginalnej substancji zabytkowej, minister kultury i dziedzictwa narodowego skreślił z rejestru zabytków dwa dwory: w Jaryszowie i Włodarach. Jednocześnie wojewódzki konserwator zabytków wpisał do rejestru pałace w Steblowie, Biechowie oraz dwór w Morowie (obecnie spichlerz). Na ogólną liczbę wszystkich zabytków wpisanych do rejestru zabytków w województwie opolskim (ok. 3 tysięcy) 134 założenia rezydencjalne nie stanowią liczby dominującej, mają jednak istotny wpływ na tożsamość regionu i jego krajobraz kulturowy.

Analizując wyżej wymienioną listę, niepokojący jest fakt, iż ponad 30% zasobu jest w złym stanie technicznym. Część pałaców i dworów w takim stanie znajduje się od czasów II wojny światowej, bądź jest efektem zaniedbań icelowych zniszczeń już po jej zakończeniu. W efekcie część obiektów została wpisana do rejestru zabytków jako ruiny – dotyczy to w sumie 10 zabytków [1] . Warto zwrócić uwagę, że są to tzw. ruiny współczesne, co powoduje, że nie stosujemy w ich przypadku całkowitego zakazu odbudowy i adaptacji w myśl zapisów Karty Ruin Historycznych opracowanej przez ICOMOS [2]. Z tego też powodu w ostatnich latach w dwóch z tych obiektów (Dobra, Polska Cerekiew) uzgodniono prace remontowe, rekonstrukcyjne i adaptacyjne. W sumie na chwilę obecną tylko w jednym z tych obiektów, w Polskiej Cerekwi, realizowane są prace remontowe i adaptacyjne.

Duże zainteresowanie społeczne i medialne dotyczy ruin pałacu w Kopicach, stale zgłaszane są postulaty i oczekiwania wielu środowisk, wskazujących na konieczność odbudowy i powrotu do dawnej świetności tego wyjątkowego obiektu. Należy jednak podkreślić, że w tym zakresie konserwator wojewódzki nie jest w stanie spełnić oczekiwań i zmusić właściciela do odbudowy pałacu. Obowiązująca ustawa o ochronie zabytków umożliwia jedynie działania konserwatorskie zmierzające do przymuszenia właściciela do zabezpieczenia zabytku. W tym zakresie prowadzone od lat czynności urzędu (w tym nałożenie grzywny w wysokości 50 tysięcy złotych) przyniosły maksymalne możliwe efekty, w roku 2013 zostały wykonane zabezpieczenia najcenniejszych i najlepiej zachowanych fragmentów kaplicy pałacowej oraz wolnostojącej kaplicy grobowej w parku poprzez wykonanie zadaszeń. Dodatkowo piwnice pałacu doraźnie zabezpieczono przed dostępem wody opadowej.

W ramach monitoringu stanu zachowania prowadzone są liczne działania, których część wymaga stosowania oprócz ustawy o ochronie zabytków, także innych przepisów m.in. ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Dzięki temu możliwe jest wykorzystanie ostatecznych środków ustawowych dostępnych konserwatorowi tj. remontu zastępczego. Taki remont przeprowadzony był w 2010 r. w Dworze Biskupim w Nysie, w roku 2013 ze środków finansowych OWKZ przeprowadzono remont zagrożonego zabytku w Tułowicach [3] . Problem ze stosowaniem remontu zastępczego przez konserwatora wojewódzkiego jest dwojaki, po pierwsze ze względu na skromny budżet działania takie ograniczają się do wykonania najwyżej jednego remontu w roku i to pod warunkiem, że nie są to skomplikowane i kosztowne roboty [4]. Drugim problemem są kwestie proceduralne, do tego złożone i nieuregulowane sprawy własnościowe lub też problemy z odnalezieniem właścicieli, w takim przypadku podejmowane są starania o powołanie tzw. kuratorów do doręczeń, dopiero wówczas możliwe są jakiekolwiek działania administracyjne. Do tej pory sądy ustanowiły kuratorów dla dwóch zabytków na terenie województwa opolskiego.

Wojewódzki konserwator zabytków wykorzystuje także instrumenty ustawowe dotyczące przepisów karnych, chodzi tu szczególnie o artykuły 110 i 119 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami [5] . W ramach prowadzonych postępowań zgłaszane są na policję wnioski informujące o popełnionych wykroczeniach. Tak też było w przypadku zamku w Łące Prudnickiej. W efekcie Sąd Rejonowy w Prudniku, na podstawie art. 110 cytowanej ustawy o zabytkach, wymierzył właścicielowi jedną z wyższych grzywien (trzy tysiące złotych oraz koszty postępowania). W odczuciu konserwatorskim i społecznym jest to jednak rażąco niska kara za doprowadzenie do ruiny obiektu zabytkowego, niemniej należy pamiętać, że maksymalny wymiar grzywny w sprawach o wykroczenie wynosi 5 tysięcy złotych. Warto w tym miejscu dodać, że sąd rejonowy, w związku z niezapłaceniem tej grzywny zamienił ją na 30 dni aresztu, problem polega jednak na tym, że organom ścigania nie udało się ustalić miejsca przebywania sprawcy. Największym problemem, dla wszelkich instytucji i organów uprawnionych do egzekwowania przepisów prawa, są więc celowe i świadome działania części właścicieli dążących do utrudnienia prowadzenia postępowania. Szczególnie doświadczyła tych problemów gmina Głogówek, przez niemalże pięć lat walcząca o odzyskanie zamku w Głogówku.

W poniżej tabeli umieszczono wykaz obiektów rezydencjalnych, uznanych za szczególnie zagrożone wraz z krótką charakterystyką podjętych działań, aktualną sytuacją własnościową, bądź stanem zachowania.

L.p

OBIEKT

WŁAŚCICIEL

PODJĘTE DZIAŁANIA

1. 

Pałac w Wysokiej

prywatny

Zabezpieczenie i remont obiektu, dotacja OWKZ w roku 2013 na prace.

2. 

Pałac w Kopicach

prywatny

Nakaz OWKZ, wszczęte postępowanie egzekucyjne zakończone nałożeniem grzywny, w efekcie – prace zabezpieczające wykonane  w 2013 r.

3.

Zamek w Polskiej Cerekwi

gmina

Badania dofinansowane ze środków OWKZ, gmina uzyskała pozwolenie, w roku 2013 rozpoczęto prace remontowe i adaptacyjne.

4.

Podzamcze w Kędzierzynie-Koźlu

gmina

Uzgodnione projekty i pozwolenia na prace, wieloletnie poszukiwania kupca nie przyniosły efektu.

5.

Zamek w Kędzierzynie - Koźlu

gmina

Wykonano ekspertyzę konserwatorską, w trakcie realizacji są ekspertyza konstrukcyjna, badania archeologiczne i architektoniczne. Odgruzowano i zadaszono budynek tzw. lamusa.

6.

Pałac w Rożnowie

prywatny

Zalecenie pokontrolne – niezrealizowane, właściciel ukarany przez sąd karą grzywny. Nakaz OWKZ, uzgodniony zakres zabezpieczeń – niezrealizowany.

7.

Zamek w Krapkowicach Otmęcie

parafia

Zabezpieczona ruina – stan stabilny.

8.

Pałac w Żyrowej

prywatny

Nakaz OWKZ, niewielka realizacja prac. Po latach starań uregulowanie spraw właścicielskich.

9.

Pałac w Rozwadzy

prywatny

Zalecenie pokontrolne – niezrealizowane, właściciel ukarany przez sąd karą grzywny. Nakaz OWKZ i rozpoczęte postępowanie egzekucyjne.

10.

Pałac w Biestrzykowicach

prywatny

Kontrole i wnioski do organów ścigania o ukaranie właściciela – zakończone nałożeniem grzywny przez sąd za wykroczenie z art. 110 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Obecnie, po zmianach własnościowych pałac w trakcie zabezpieczeń, uzgodnionych z OWKZ.

11.

Dwór w Miejscu

prywatny

Zabezpieczony i remontowany przez właściciela, wsparcie części prac ze środków MKiDN.

12.

Dwór w Starościnie

prywatny

Wykonane przez właściciela badania architektoniczne i prace projektowe – nierealizowane, nakaz OWKZ na podjęcie działań zabezpieczających.

13.

Pałac w Ziemiełowicach

prywatny

Obiekt po remoncie – dach i elewacje.

14.

Pałac w Cieszanowicach

prywatny

Zabezpieczony przez nowego właściciela.

15.

Dwór Biskupi w Nysie

prywatny

Liczne działania egzekucyjne, zakończone wykonaniem przez OWKZ remontu zastępczego w 2010 r. Obecnie realizowana adaptacja zespołu wraz z generalnym remontem, dokumentacja (badania architektoniczne) dofinansowana ze środków OWKZ.

16.

Pałac w Ściborzu

prywatny

Trwają prace remontowe i konserwatorskie, m.in. dofinansowane ze środków MKiDN oraz OWKZ.

17.

Pałac w Zębowicach

prywatny

Zalecenie pokontrolne – niezrealizowane, właściciel ukarany przez sąd karą grzywny – wykroczenie z art. 119 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Nakaz konserwatorski, wykonana dokumentacja budowlana przez OWKZ w ramach przygotowań do remontu zastępczego. Ustanowiony przez sąd kurator.

18.

Pałac w Naroku

prywatny

Czynności kontrolne. Zabezpieczony.

19.

Zamek w Strzelcach Opolskich

prywatny

Zabezpieczony, obecnie brak realizacji prac. Kontrola OWKZ w 2012 r. – stan stabilny.

20.

Zamek w Ujeździe

Agencja Nieruchomości Rolnych

Kontrola OWKZ zakończona wydaniem zaleceń – zrealizowane.

21.

Pałac w Dobrej

prywatny

Ruina w trakcie odbudowy, wstrzymanej przez właściciela w 2008 r., podjęte czynności kontrolne.

22.

Pałac w Zakrzowie

prywatny

Kontrola OWKZ – stan stabilny.

23.

Pałac w Kazimierzu

gmina

Nakaz OWKZ dotyczący zabezpieczenia dachu i otworów okiennych i drzwiowych – niezrealizowany.

24.

Pałac – Minkowskie

prywatny

Nakaz OWKZ dotyczący zabezpieczenia dachu – niezrealizowany.

25.

Pałac – Rozkochów

prywatny

Nakaz OWKZ dotyczący uzupełnienia pokrycia dachowego, częściowo wykonany.

26.

Pałac – Trawniki

prywatny

Nakaz OWKZ – uzupełnienie pokrycia dachowego wraz z obróbkami i orynnowaniem, wydane pozwolenie w tym zakresie.

27.

Zamek w Głogówku

gmina

Obiekt odzyskany przez gminę w 2013 r. od prywatnego właściciela, który nie prowadził w obiekcie żadnych prac.

28.

Dwór w Miechowej

prywatny

Podejmowane czynności bezskuteczne, ze względu na trudności z odnalezieniem właściciela.

29.

Pałac w Siestrzechowicach

prywatny

Czynności kontrolne, wydane zalecenia dotyczące zabezpieczenia substancji budowlanej (dachów), kolejna kontrola doprowadziła do wydania nakazu na zabezpieczenie polichromii.

Na zlecenie OWKZ w 2013r. wykonana została inwentaryzacja fotogrametryczna renesansowych malowideł.

30.

Zamek w Łące Prudnickiej

prywatny

Liczne działania konserwatorskie: wydane zalecenia pokontrolne – zrealizowane częściowo, właściciel ukarany przez sąd karą grzywny, zamienioną na areszt. Dalsze działania nieskuteczne w związku z wyjazdem właściciela za granicę. Trwa procedura ustanowienia kuratora.

31.

Dwór w Wierzbicy Górnej

prywatny

Zalecenia pokontrolne – niezrealizowane, właściciel ukarany przez sąd karą grzywny. Nakaz OWKZ niezrealizowany, wszczęte postępowanie egzekucyjne.

32.

Pałac w Piorunkowicach

prywatny

Przeprowadzona kontrola w 2013 r., stan zachowania zły.

33.

Dwór w Wilkowie

gmina

Postępowanie prowadzone przez MKiDN w sprawie skreślenia z rejestru zabytków.

34.

Dwór w Lisich Kątach

RSP

Obiekt od lat w stanie ruiny.

35.

Dwór w Lubiatowie

Skarb Państwa

Kontrole konserwatorskie, stan zły, podejmowane próby sprzedaży.

36.

Zamek w Karłowicach

prywatny

Nakaz OWKZ, ze względu na problemy własnościowe przedłużające się postępowania w sądzie oraz nieskuteczne działanie komornicze uniemożliwiają egzekucję nakazu.

37.

Zamek w Niemodlinie

prywatna

Kontrole, stan stabilny. Obiekt wystawiony na sprzedaż.

38.

Zamek w Białej Prudnickiej

prywatny

Stan stabilny, obiekt nieużytkowany.

39.

Zamek w Chrzelicach

prywatny

Uzgodniony zakres prac remontowych i adaptacyjnych. Wydane pozwolenie OWKZ, nie zrealizowane – brak środków finansowych.

40.

Pałac w Szczytach

prywatny, spółka

Czynności kontrolne 2011 r., obiekt zabezpieczony.

41.

Pałac w Krzywiczynach

prywatny

Czynności kontrolne 2013 r., obiekt zabezpieczony.

42.

Pałac w Chróstach

prywatny

Obiekt w stanie ruiny, niewpisany do rejestru.

43.

Pałac w Grudyni Małej

prywatny

Podjęte starania o wpis do rejestru zabytków – nieskuteczne ze względu na trudności z odnalezieniem właściciela.

44.

Pałac w Wilemowicach

prywatny

Obiekt zaniedbany, mimo iż jest zamieszkały, podjęto czynności kontrolne w 2013 r.

45.

Pałac w Ciepielowicach

prywatny

Częściowo użytkowany. Skomplikowana sytuacja własności pałacu utrudnia prowadzenie czynności i podjęcie skutecznych działań.

Nie jest to oczywiście kompletna lista obiektów zagrożonych. Należy pamiętać, że obejmuje ona tylko obiekty rezydencjalne, pozostaje cały szereg innych zabytków wymagających wzmożonych działań konserwatorskich, chociażby pozostające w zespołach pałacowo-folwarcznych zabudowania gospodarcze: spichlerze, stodoły, dawne gorzelnie, młyny i inne. Ogromną część zabytków zagrożonych stanowią obiekty i budowle techniki. Tak więc czynności konserwatorskie dotyczą wielu innych zabytków uznanych przez służby konserwatorskie za zagrożone. Także pałaców spoza wyżej omówionej listy, między innymi odbyły się kontrole w pałacu Wędryni (stan stabilny – obiekt zabezpieczony), dworu w Wierzbicy Górnej (Brynicy), pałacu w Tułach i pałacu w Turawie, gdzie zostały wydane nakazy na zabezpieczenie obiektów, zaś w przypadku pałacu w Smardach czy dworu w Lwowianach, zostały wydane zalecenia pokontrolne dotyczące m.in. odprowadzania wód opadowych z budynków.

Największym problemem służb konserwatorskich pozostaje brak skutecznych narzędzi do egzekwowania od właścicieli zabytków obowiązków ich zabezpieczenia. Urząd konserwatorski musi stosować ściśle określone zasady postępowania administracyjnego, niestety są one celowo opóźniane lub wręcz wykorzystywane do utrudniania działań konserwatorskich. Nie jest to na szczęście zjawisko powszechne, warto zwrócić uwagę na trud i zaangażowanie wielu właścicieli zabytków, dzięki którym przywracana jest dawna świetność pałaców i dworów. Tak jest z pałacem w Ściborzu, w Wysokiej czy dworem w Miejscu. Najlepszym przykładem, że warto podejmować starania o zabezpieczenie obiektu jest Dwór Biskupi w Nysie. Sytuacja tego zabytku, jeszcze kilka lat temu wydawała się dramatyczna, do tego stopnia, iż wywoływała ogromne poruszenie wśród mieszkańców miasta. Oprócz konserwatora obiektem interesowały się również władze samorządowe. Podjęto liczne działania konserwatorskie, łącznie z wykonaniem ze środków budżetowych urzędu konserwatorskiego remontu zastępczego, który polegał na wykonaniu zabezpieczeń dachu wraz z lukarnami oraz otworów drzwiowych, tak aby zabezpieczyć obiekt przed wodami opadowymi oraz ograniczyć dostęp osób niepowołanych, szczególnie złomiarzy, którzy dewastowali budynek. Złożony został nawet wniosek do starosty o wywłaszczenie właściciela (na podstawie art. 50 ust. 4 pkt 2 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami), jednak ze względu na brak środków finansowych na wypłacenie odszkodowania [6] nie doszło do wywłaszczenia. Aktywne działania instytucjonalne przyczyniły się jednak do zmiany właściciela i wydzierżawienia dawnego dworu firmie, która rozpoczęła prace remontowe w 2012 r. W tej chwili roboty są intensywnie realizowane, w celu uruchomienia w obiekcie centrum handlowo-rekreacyjnego. Warto podkreślić, że współpraca z użytkownikiem jest dobra, prace realizowane są w uzgodnieniu z konserwatorem, czego najlepszym przykładem może być ostatnie zgłoszenie konserwatorowi kolejnych faktów – podczas prowadzenia prac w całości odkryty został w wieży mieszkalnej skrzydła D polichromowany renesansowy strop belkowy. Informacje o nim pojawiły się w wynikach badań architektonicznych realizowanych w 2011 r.  [7] Ważne jest, że inwestor zgłosił się w tej sprawie i że jest zainteresowany współpracą z konserwatorem w celu przeprowadzenia konserwacji stropu i jego wyeksponowania. Miejmy nadzieję, że również inne zabytki będą miały szanse na znalezienie nowego użytkownika i nową funkcję, a tym samym możliwość przetrwania kolejnych stuleci.

[1] Są to ruiny: Zakrzów (gm. Gogolin), Kopice, Nowa Cerekiew, Kietrz, Polska Cerekiew, Krapkowice, Szydłowiec, Piorunkowice, Dobra, Ujazd.

[2] Ruina historyczna ukształtowana jest w wielowiekowym procesie niszczenia – treść Karty dostępna jest na stronie www.icomos-poland.org.

[3] Remont zabezpieczający dotyczył budynku administracyjnego w zespole dawnej fabryki porcelitu.

[4] W sumie w większości urzędów konserwatorskich ze względu na brak środków finansowych nie stosuje się tych działań.

[5] Ustawa o ochronie i opiece nad zabytkami: Art. 110 1. Kto będąc właścicielem lub posiadaczem zabytku nie zabezpieczył go w należyty sposób przed uszkodzeniem, zniszczeniem, zaginięciem lub kradzieżą, podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny; art. 119 Kto nie wykonuje zaleceń pokontrolnych, o których mowa w art. 40 ust. 1, podlega karze grzywny.

[6] Takie odszkodowanie właścicielowi musiałaby wypłacić gmina bądź starosta, obydwa organy odmówiły ze względu na brak środków finansowych.

[7] M. Małachowicz, R. Karnicki, Dwór Biskupi w Nysie, skrzydło D wyniki badań architektonicznych etap I, Nysa czerwiec 2011r. , archiwum WUOZ w Opolu.

Kliknij tutaj, aby otworzyć listę obiektów zagrożonych

 

bip

 

PUBLIKACJE
O ZABYTKACH OPOLSZCZYZNY

oik2011okladka

W Opolskim Informatorze Konserwatorskim z 2011 r. można Więcej >>

 

ZABYTEK CHRONIONY
PRAWEM