Ruchome



więcej

Nieruchome



więcej

Archeologia



więcej
 

W maju 2020 r. zakończono zasadniczy etap prac restauratorskich i konserwatorskich wnętrza katedry Podwyższenia Krzyża Świętego w Opolu, obejmujący nawę główną, nawy boczne, filary międzynawowe i sklepienia. Prace przeprowadził Międzyuczelniany Instytut Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki, według autorskiego programu konserwatorskiego i pod kierownictwem prof. Ireneusza Płuski z Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Na odnowienie czeka jeszcze podchórze, kruchty oraz trzy boczne kaplice: Piastowska, św. Anny i św. Jadwigi Śląskiej.

Przeprowadzone działania restauratorskie były kontynuacją przyjętej
w latach 60.XX w. koncepcji zmierzającej do tzw. regotyzacji wnętrza. Wykonane przeszło pół wieku temu prace odsłoniły średniowieczne wątki ceglane w partiach ścian przy prezbiterium oraz nad emporą chóru muzycznego, które poddano zabiegom konserwatorskim. Jednakże d
uże zniszczenie cegieł oraz brak dostatecznych środków i technik konserwatorskich nie pozwoliły wówczas na ekspozycję gotyckich wątków w pozostałych partiach wnętrza świątyni, które w rezultacie pokryto grubymi tynkami wapienno-cementowymi, nadając im jasną, monochromatyczną kolorystykę. Otynkowanie ścian zmieniło estetykę średniowiecznego wnętrza oraz doprowadziło do dużego zawilgocenia dolnych partii murów i miejscowej destrukcji cegieł.

Celem rozpoczętych w 2017 r. prac było usunięcie tynków ze ścian
i filarów międzynawowych, negatywnie oddziałujących na strukturę murów oraz zmiana charakteru wnętrza. Przeprowadzona konserwacja cegły oparta była na naukowych podstawach. Aby uzyskać efekt autentyzmu zastosowano materiały analogiczne do tych, z których wykonywano średniowieczne świątynie śląskie.
Do prac rekonstrukcyjnych użyto cegieł wypalanych na specjalne zamówienie, przywrócono pierwotny kształt spoin stosowany w średniowieczu i zaprawę naśladującą zaprawę oryginalną. Zachowane fragmenty spoin poddano konserwacji. Usunięto zanieczyszczenia i przemurowania wykonane cegłą współczesną. Zniszczone partie cegieł uzupełniono poprzez tzw. szpałdowanie wątków ściany, drobne ubytki uzupełniono specjalistycznymi kitami. Powierzchnie żeber
i wysklepek  sklepiennych katedry oczyszczono, wzmocniono osłabione partie tynków i uzupełniono ubytki. Żebrom nadano kolorystykę kształtek ceglanych ze spoinowaniem.

Dla utrwalenia historycznych nawarstwień zachowano barokowe przekształcenie prezbiterium oraz pochodzące z lat 60. XX w. sgraffitowe dekoracje ze scenami religijnymi autorstwa krakowskiego artysty, Stanisława Szmuca. Dodatkowo odsłonięto zatynkowane fragmenty sgraffita na ścianie południowej uzyskując w ten sposób możliwość oglądu całej kompozycji.

Równocześnie z pracami konserwatorskimi prowadzone były na zlecenie Opolskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków badania architektoniczne, termoluminescencyjne
i georadarowe. Skorzystano z niecodziennej okazji jaką dały odsłonięte tynki do obserwacji powierzchni ścian, wcześniej niedostępnych badaczom architektury, aby odczytać historię kościoła ukrytą w murach. Badania kilkudziesięciu węzłów budowlanych pozwoliły na weryfikację datowania poszczególnych partii murów, precyzyjniejsze określenie chronologii budowy katedry oraz faz przekształceń bryły i formy architektonicznej, a w rezultacie pogłębienie wiedzy o tej liczącej około 800 lat świątyni. W partiach ścian północnej
i południowej nawy zidentyfikowano fragmenty najstarszej świątyni pochodzące z ok. 1287 r., z pierwszej fazy istnienia kościoła. Była to znacznie mniejsza, trójnawowa bazylika z prezbiterium i przylegającą do niego od północy zakrystią oraz owalną klatką schodową w narożniku południowo-zachodnim. Ujawnione zostały relikty wschodniego zamknięcia południowej nawy bocznej i północnej zakrystii, zlokalizowanej symetrycznie do nawy południowej, pozwalające określić zasięg naw bocznych od wschodu. Nadal całkowicie nieznany pozostaje wschodni zasięg najstarszego prezbiterium. W ścianie północnej pierwotnej zakrystii prowadzący prace konserwatorskie odkryli zamkniętą półkoliście niszę, zapewne lawaterza, oraz położony na wschód od niej, tuż nad poziomem posadzki odpływ wody.
W narożniku południowo-zachodnim pierwotnego kościoła odkryto owalną klatkę schodową
z fragmentarycznie zachowanymi ceglanymi stopniami, prowadząca najprawdopodobniej na nieistniejącą, najstarszą emporę zachodnią lub do pomieszczenia znajdującego się nad dzisiejszą tzw. małą zakrystią. Obecnie relikt klatki schodowej widoczny jest w zachodniej części ściany południowej, od poziomu posadzki do wysokości glifu okiennego. Również ważnym odkryciem było rozpoznanie fragmentu przypory południowej, należącej do najstarszej fazy funkcjonowania kościoła. Na 1 połowę XIV w. ustalono przedłużenie naw w kierunku zachodnim, co wiązało się z rozebraniem okrągłej klatki schodowej i skróceniem dzisiejszej „małej zakrystii”, działania te należą do II fazy rozwoju katedry związanej powiększeniem katedry w kierunku zachodnim. Niezwykle interesujące informacje przyniosły badania georadarowe przeprowadzone w 2019 r. które ujawniły na osi kościoła anomalie, wyznaczające obiekt w kształcie kwadratu, które mogłyby odpowiadać lokalizacji pierwotnej wieży lub kruchty w zachodnim masywie świątyni.

Z III fazą rozbudowy katedry przeprowadzoną ok. połowy XV w. wiąże się przekształcenie bazylikowego układu kościoła na halowy. Dokonano wówczas przedłużenia prezbiterium w kierunku wschodnim, do obecnego kształtu. W tym samym czasie zbudowano nową, istniejącą do dzisiaj zakrystię, która przylega do nawy południowej kościoła. Kolejnym etapem tworzenia jednorodnego, halowego wnętrza było podwyższenie i przedłużenie naw bocznych w kierunku wschodnim, likwidując przy tym starą zakrystię po stronie północnej oraz zamiana ścian bocznych prezbiterium na filary międzynawowe. Na podstawie badań termoluminescencyjnych ustalono okres tych działań na ok. 1475 r. (± 44 lata). W trakcie prac przy ścianie południowej odkryto pomieszczenie nad obecną tzw. małą zakrystią. Wejście do pomieszczenia, w którym zachowały się tynkowane ściany, ceramiczna posadzka na podłodze i przejście na strych nad dużą zakrystią było możliwe dopiero po usunięciu murowanego wypełnienia okienka. Jego zarys pojawił się po usunięciu tynku na ścianie w pobliżu empory chóru muzycznego 4,5 m nad posadzką. Badania tych obu przestrzeni pozwoliło na stwierdzenie, że pierwotnie zakrystia główna była znacznie niższa, a nad nią znajdowało się obszerne pomieszczenie, zapewne kaplica. Jego ranga była dość znaczna, gdyż w murze pomiędzy nim a nawą boczną kościoła zbudowano wydatną ostrołukową arkadę, którą odsłonięto w trakcie prac konserwatorskich.

Innym równie ważnym odkryciem było odnalezienie w murze pomiędzy małą i główną zakrystią jednobiegowej, wąskiej klatki schodowej wznoszącej się w kierunku południowym, prowadzącej do pomieszczeń znajdujących się nad obiema zakrystiami. Wnętrze klatki jest częściowo zagruzowane, na ścianach zachowały się oryginalne tynki, a ceglane schody przykryte są drewnianymi stopnicami. Powstanie klatki wiąże się prawdopodobnie z przebudową katedry w połowie XV w.

Kolejnym istotnym odkryciem była zamurowana dolna partia otworu okiennego ujawnionego pomiędzy nawą południową i główną zakrystią. Okno to znajduje się na linii dzisiejszego filara międzynawowego i stanowi ewidentną kolizję przestrzenną z istniejącym układem konstrukcyjnym świątyni. Na pewno świadczy to o wcześniejszej dacie jego powstania.

Nadal nierozpoznana jest stratygrafia murów katedry od strony zachodniej. Ta partia świątyni wymaga przeprowadzenia dodatkowych badań architektonicznych.

oprac. Elżbieta Molak - OWKZ

Fotografie z archiwum WUOZ-u:

Opole katedra1 Opole katedra2 Opole katedra3
Opole katedra4 Opole katedra5 Opole katedra6

 

bip

 

PUBLIKACJE
O ZABYTKACH OPOLSZCZYZNY

Poradnik strona tytuowa

Zachęcamy do przeczytania poradnika  Więcej >>

 

link

 

ZABYTEK CHRONIONY
PRAWEM