Opolski Wojewódzki Konserwator Zabytków wpisał dnia 20 maja 2020 r. do rejestru zabytków województwa opolskiego cmentarz wielowyznaniowy przy ul. Wrocławskiej 5 w Opolu.

Cmentarz został założony w 1813 r. na północny-zachód od granic miasta Opola,
na dawnym Przedmieściu Odrzańskim, początkowo jako niewielki cmentarz miejski. Jego powstanie związane było z zamknięciem w latach 1810-1814 ostatnich, przepełnionych cmentarzy przykościelnych, położonych na terenie starego miasta, oraz dziewiętnastowiecznym rozwojem miasta. Otwarty 19 grudnia 1813 r. c
mentarz miał charakter wielowyznaniowy, służył zarówno kościołowi rzymskokatolickiemu, jak i augsbursko-ewangelickiemu. Teren, który pierwotnie wyznaczono okazał się zbyt mały. Szybki rozwój gospodarczy i urbanistyczny Opola, które od 1816 r. stało się stolicą rejencji oraz wzrost liczby ludności spowodował konieczność powiększenia obszaru cmentarza. Około 1833 r. cmentarz powiększono w kierunku północno-zachodnim, zachowując zasadniczy kierunek osi całego założenia. Po raz kolejny cmentarz został powiększony w 1872 r., nadal w kierunku północno-zachodnim. Nowa przyłączona część cmentarza, o zarysie prostokąta została rozplanowana regularnie i podzielona dwiema krzyżującymi się alejami z kwadratowym placykiem na skrzyżowaniu. Dalszy wzrost liczby mieszkańców z ok. 14 500 w 1880 r. do 30 000 w 1900 r. wymusił kolejne powiększenie cmentarza w 1888 r. Szpalerami drzew obsadzono wówczas teren całego cmentarza wzdłuż ogrodzenia, założono aleję główną podkreślającą oś kompozycyjną założenia. Sukcesywne przyrosty ludności w XX w. – z 37 tys. w 1920 r. do
44 tys. z 1933 r. spowodowały kolejne powiększenie cmentarza w latach 20. XX w. W związku
z budową nowej drogi (obecnie ul. Niemodlińska) w latach 1930-36 odcięto i zamknięto część cmentarza położoną na południe od ulicy Niemodlińskiej, którą zlikwidowano w latach 1957-1958.
W 1963 r. zaprzestano pochówków na pozostałej części cmentarza, a nekropolię ostatecznie zamknięto 24 grudnia 1963 r. Przebudowa skrzyżowania przy ul. Niemodlińskiej i Wrocławskiej w latach 1975-1976 spowodowała likwidację niewielkiej części cmentarza na północ od tej ulicy, gdzie utworzono skwer. W 1979 r. zlikwidowano XX-wieczną część cmentarza położoną na północny-zachód od obecnego założenia cmentarnego, przekształcając ją w park pocmentarny.

Od wschodu cmentarz ograniczony jest przez ulicę Wrocławską, od zachodu korytem kanału Ulgi, od południa skwerem przy ulicy Niemodlińskiej, a od północy ograniczają go tereny zielone.

Cmentarz założony jest na planie wydłużonego, wąskiego prostokąta zorientowanego dłuższymi bokami na osi północ-południe, odpowiadającej przebiegowi ulicy Wrocławskiej. Teren cmentarza jest ogrodzony, od strony zachodniej zachowanym w większości murem ceglanym z wmurowanymi w jego lico nagrobkami przyściennymi i tablicami inskrypcyjnymi, w narożniku południowo-zachodnim murem ceglanym pełnym, otynkowanym. W części południowo-wschodniej otacza go mur pełny, betonowy, od strony wschodniej i północnej ogrodzenie stanowią przęsła z metalowych prętów mocowane między ceglanymi słupkami.

Cmentarz ma prostokątny układ kompozycyjny, podstawą podziału jest aleja główna biegnąca na osi północ-południe oraz aleja poprzeczna, biegnąca na osi wschód-zachód, zamknięta od strony wschodniej dawną ewangelicką kaplicą cmentarną (nie będącą przedmiotem wpisu do rejestru zabytków niniejszą decyzją), a od strony zachodniej krzyżem cmentarnym. Poza aleją poprzeczną część północną i południową dzieli szereg alejek bocznych, z których część biegnie przez całą szerokość cmentarza. Cmentarz posiada regularny, geometryczny podział powierzchni grzebalnych. Oś główna założenia podkreślona została aleją obsadzoną lipami drobnolistnymi, poprzecinaną prostopadłymi do niej bocznymi alejkami, wyznaczającymi prostokątne kwatery grzebalne. Aleja prostopadła do alei głównej, znajdująca się na osi kaplicy cmentarnej obsadzona została drzewami z gatunku kasztanowiec pospolity. Granice nekropolii podkreślono szpalerem drzew posadzonych wzdłuż ogrodzenia pod koniec XIX w. W zachowanym starodrzewiu dominują następujące gatunki drzew liściastych: lipa drobnolistna, klon pospolity, mniej licznie występują drzewa liściaste
z gatunku: kasztanowiec pospolity, grab pospolity, dąb szypułkowy, klon jawor, jesion wyniosły, wiąz szypułkowy, lipa szerokolistna, lipa srebrzysta. Drzewa iglaste występują nielicznie od pojedynczych do kilkunastu egzemplarzy: z rodzaju sosna (gatunki:
sosna czarna, sosna wejmutka, sosna pospolita), daglezja zielona, modrzew europejski, świerk pospolity, żywotnik olbrzymi, żywotnik zachodni. W runie oraz na pniach drzew występuje bluszcz pospolity.

W południowo-wschodnim narożniku cmentarza znajduje się włączony w ogrodzenie cmentarza grobowiec rodziny Beyerów z około 1872 r., wzniesiony w stylu neogotyckim
z elementami stylu okrągłołucznego.
Jest to niewielka jednokondygnacyjna budowla na rzucie kwadratu, nakryta dachem dwuspadowym z ceramicznym pokryciem, otynkowana. Fasada skierowana ku cmentarzowi została przepruta obramioną arkadą o łuku półkolistym wypełnioną kratą. Ponad arkadą profilowany, półkolisty gzyms nadwieszony. Naroża fasady podkreślone pilastrami wspierającymi trójkątny szczyt, którego zarys podkreślono dekoracyjnym fryzem arkadkowym, nad którym biegnie listwa z motywem rozet. W polu szczytu oculus. Elewacje boczne bez podziałów. Tylna elewacja grobowca widoczna od strony ulicy rozwiązana podobnie jak i fasada, z tym wyjątkiem, że brak tu arkady. Wnętrze grobowca sklepione.

Na obszarze nekropolii, na przestrzeni 150 lat wznoszono różnorodne obiekty sztuki sepulkralnej. Znajduje się tutaj prawie dwa tysiące obiektów nagrobnych mających różne formy architektoniczne: nagrobki wolno stojące, ozdobione płaskorzeźbami lub figurami, tablice inskrypcyjne upamiętniające całe rodziny, nagrobki rodzinne z obejściami ogrodzonymi ozdobnymi kratami, nagrobki przyścienne wmurowane w lico muru cmentarnego, krzyże drewniane i żeliwne, ogrodzenia nagrobków. Dzisiaj na obszarze cmentarza dominują nagrobki pochodzące z połowy XX w. (głównie z lat 50 i 60. XX w.), typowe, bez indywidualnych wartości artystycznych. Występują również groby ziemne, na których nie ma żadnych nagrobków.

Zachowały się również zabytkowe obiekty sztuki sepulkralnej. Najstarsze zachowane obiekty nagrobne w obrębie cmentarza pochodzą z XIX w., mają formę krzyży nagrobnych ustawionych na cokole z tablicą inskrypcyjną. Nagrobki przyścienne i krzyże pochodzą głównie z końca XIX i początku XX w., zostały wmurowane w lico muru w południowej części cmentarza; wykonano je z kamienia lub cegły licowej i profilowanej, o bogatym zdobnictwie. Nagrobki wolnostojące umieszczone są w kwaterach otoczonych niskim ogrodzeniem z ozdobnych stalowych prętów na podmurówce. Do rejestru zabytków ruchomych województwa opolskiego został wpisany zespół trzydziestu obiektów znajdujących się na terenie cmentarza. Ze względu na posiadane walory artystyczne i historyczne objęto je ścisłą ochroną konserwatorską w formie wpisu do rejestru zabytków ruchomych. Do rejestru wpisano m.in: nagrobek w kształcie kapliczki „Caspar Wrzodek” eklektyczny z ok. 1907 r., pulpitowy z figurą śpiącego dziecka z pocz. XX w., wolnostojący „Marianna i Edith Juttner” z pocz. XX w. ozdobiony płaskorzeźbą postaci dziewczynki, marmurowy wolnostojący z ok. 1917 r. „Oskar Kosubek”, wolnostojący cenotaf z ok. 1832 r. „Christian Johann i Antoinette Catherine Süssenbach”, neogotycki nagrobek wolnostojący „Joseph Jarkilch” z ok. 1862 r. w formie kapliczki na cokole, neogotycki nagrobek wolnostojący z końca XIX w. z piaskowca, nagrobek wolnostojący „Paul Schylla”z ok. 1900 r., nagrobek wolnostojący „Zygmunta Koraszewskiego” z ok. 1920 r., architektoniczny nagrobek wolnostojący z lat 30. XX w., krzyże nagrobne: drewniany „Josef Rasgier” z ok. 1940; żeliwny ażurowy z ramionami zakończonymi dekoracją floralną z pocz. XX w., nagrobek przyścienny z płaskorzeźbą-alegorią „Smutek” z k. XIX w.; nagrobki przyścienne rodziny Form z ok. 1880 r., rodziny Lehmann
z pocz. XX w., rodziny Koerber z 1 ćw. XX w., rodziny Melche oraz rodziny Krombholz
z k. XIX w., rodziny Rega, 4 ćw. XIX w. Szczegółowy wykaz i opis zespołu obiektów nagrobnych objętych wpisem znajduje się w decyzji nr Ks.B.t.IV-294/1-30/14. Zespół nagrobków stanowi zarówno świadectwo jak i pamiątkę związaną z historią Opola.

Wpisany do rejestru zabytków cmentarz przy ul. Wrocławskiej 5 w Opolu jest istotnym elementem architektoniczno-przestrzennym i przyrodniczym miasta, trwale wpisanym w jego krajobraz i decydującym o walorach kulturowych ulicy Wrocławskiej. Istniejąca, większa część dawnego założenia cmentarnego zachowała się w historycznych granicach. Zachowany został pierwotny, regularny układ kompozycyjny pokreślony starodrzewem w postaci alei i szpalerów. Zachowały się budowle cmentarne i większość ogrodzenia.

oprac. Małgorzata Puda

Zdjęcia z archiwum WUOZ-u w Opolu:

Opole cmentarz1 kopia Opole cmentarz2 kopia Opole cmentarz3 kopia
Opole cmentarz1a kopia Opole cmentarz2a kopia Opole cmentarz4 kopia
Opole cmentarz5 kopia Opole cmentarz6 kopia Opole cmentarz7 kopia
Opole cmentarz8 kopia Opole cmentarz9 kopia Opole cmentarz10 kopia

 

 

 

bip

 

PUBLIKACJE
O ZABYTKACH OPOLSZCZYZNY

Poradnik strona tytuowa

Zachęcamy do przeczytania poradnika  Więcej >>

 

link

 

ZABYTEK CHRONIONY
PRAWEM