Polichromie
 



więcej

Budownictwo drewniane



więcej

Dziedzictwo wsi



więcej

Zabytki techniki



więcej

Inne
 



więcej
 

Krzyzowice1

Kościół filialny pw. Wniebowstąpienia Pańskiego w Krzyżowicach koło Brzegu, należący do parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa w Pogorzeli (gmina Olszanka) jest niezwykle cennym zabytkiem, leżącym na Szlaku Polichromii Brzeskich. Ma on wyjątkową wartość zarówno z uwagi na swoją oryginalną architekturę, będącą swoistą hybrydą budowli drewnianej i murowanej, jak i zachowane unikalne wyposażenie. Jest ono reprezentowane przez dzieła często o wysokiej klasie artystycznej, powstające w przedziale czasowym od średniowiecza do początków XX wieku. Są to: gotyckie XV-wieczne polichromie ścienne, renesansowe XVI-wieczne stalle, późnorenesansowa ambona z pocz. XVII wieku, manierystyczne zwieńczenie ołtarza z obrazem Ukrzyżowania, barokowe figury świętych, tzw. anioł chrzcielny, XVIII-wieczne organy, witraże z pocz. XX wieku z wrocławskiej pracowni A. Seilera i inne.

Kościół filialny pw. Wniebowstąpienia Pańskiego w Krzyżowicach koło Brzegu, należący do parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa w Pogorzeli (gmina Olszanka) jest niezwykle cennym zabytkiem, leżącym na Szlaku Polichromii Brzeskich. Ma on wyjątkową wartość zarówno z uwagi na swoją oryginalną architekturę, będącą swoistą hybrydą budowli drewnianej i murowanej, jak i zachowane unikalne wyposażenie. Jest ono reprezentowane przez dzieła często o wysokiej klasie artystycznej, powstające w przedziale czasowym od średniowiecza do początków XX wieku. Są to: gotyckie XV-wieczne polichromie ścienne, renesansowe XVI-wieczne stalle, późnorenesansowa ambona z pocz. XVII wieku, manierystyczne zwieńczenie ołtarza z obrazem Ukrzyżowania, barokowe figury świętych, tzw. anioł chrzcielny, XVIII-wieczne organy, witraże z pocz. XX wieku z wrocławskiej pracowni A. Seilera i inne.
Kościół stanowi przykład konstrukcji mieszanej. Stosunkowo niewielki, orientowany, składa się z ceglanego, oszkarpowanego, zamkniętego trójbocznie prezbiterium z przyle- gającą od północy murowaną zakrystią oraz z drewnianej nawy na rzucie zbliżonym do kwadratu, o konstrukcji szkieletowej (ryglowo-słupowej), przesłoniętej od strony północnej szalowaniem z desek. Niezależny element stanowi zachodnia wieża o drewnianej konstrukcji słupowo-ramowej.

Najstarsza wzmianka o świątyni w Krzyżowicach pochodzi z roku 1376 i jest w niej mowa o kaplicy – być może drewnianej. Ceglane prezbiterium datowane jest na XV wiek; po wojnach husyckich ściany wewnętrzne ozdobiono malowidłami. Nawę oraz wieżę miano zbudować z drewna około roku 1580.

Aktualny stan techniczny zabytku, pomimo przeprowadzanych na przestrzeni ostatnich lat napraw i remontów, jest wciąż niezadowalający. Powodem są nasilające się objawy destrukcji ścian nawy w postaci spękań, wyboczeń oraz odpadających partii tynków, a także dachu nad nawą, gdzie występuje znaczne ugięcie belek stropowych.

W celu zdiagnozowania przyczyn problemów i przygotowania programu naprawczego zlecono specjalistycznej firmie konserwatorskiej wykonanie gruntownych badań zabytku.
W lipcu br. wykonano badania architektoniczne i dendrochronologię. Ten ostatni rodzaj badań wykonał prof. Tomasz Ważny z Instytutu Zabytkoznawstwa i Konserwatorstwa Uniwersytetu w Toruniu. Wyniki okazały się niezwykle ciekawe. Pomimo  swego wstępnego charakteru (badania muszą być jeszcze kontynuowane) w znacznej mierze zmieniły one stan naszej dotychczasowej wiedzy o zabytkowej świątyni. Po odkryciu szalunków ściany północnej nawy, zachowanej bez większych przekształceń, stwierdzono m.in. że konstrukcja jej ścian tylko w górnej części jest rzeczywiście konstrukcją szkieletową (drewniane słupy i rygle wypełnione ceglanymi zamurówkami) i zgodnie z zapisami historycznymi pochodzi z XVI wieku. Natomiast w dolnej partii ścian, do wysokości ok.3,90 m występuje konstrukcja zrębowa z belek sosnowych, łączona w węgłach na jaskółczy ogon, bez ostatków; przy czym belki ściany północnej, oszalowanej deskami, pokryte są dodatkowo warstwą zaprawy glinianej zmieszanej z sieczką. Analogiczna budowa zrębowa występuje także na ścianach południowej i zachodniej. Belki zrębu występują w dwojakiej formie – obrobione z grubsza z czterech stron oraz nieobrobione, o przekroju kolistym. Badania dendrochronologiczne tych  belek wykazały z dokładnością do jednego roku, że drzewa na budowę były ścinane w latach 1325 i 1326. Analizując słupową konstrukcję wieży, gdzie występują belki dębowe, stwierdzono, iż materiał drewniany pochodzi z lat 1340-1341. Storczykową więźbę dachową, zbudowaną z drewna jodłowego wydatowano na XVII wiek (występują tu dwie fazy – więźba nad prezbiterium po roku 1640, więźba nad nawą – po 1676 r.) Tak więc badania przesunęły przyjęte dotąd datowanie nawy i wieży kościoła w Krzyżowicach o dwieście z górą lat. Byłyby to więc najstarsze znane relikty drewnianego kościoła w Polsce. Uchodzące do tej pory za najstarsze zachowane kościoły drewniane w Tarnowie Pałuckim (Wielkopolska) i w Kosieczynie (woj.  lubuskie) są datowane na 2 połowę bądź 3 ćw. XIV wieku.
Trudna do wytłumaczenia na obecnym etapie badań wydaje się relacja pomiędzy nawą i wieżą z pierwszej połowy XIV wieku a XV-wiecznym prezbiterium, zwłaszcza że znajomość średniowiecznego warsztatu budowlanego podpowiada, iż regułą było rozpoczynanie budowy kościoła właśnie od prezbiterium …. Być może dalsze analizy rzucą światło na to zagadnienie. Przesądzające być może, będą tu badania styków partii ceglanych z drewnianymi.

Możliwie najbardziej wnikliwe badania zabytku będą stanowić podstawę do sformułowania programu naprawczego i pozyskania dotacji na jego remont. Potwierdzona opinia naukowa o świątyni w Krzyżowicach, jako o najstarszym zabytku architektury drewnianej w kraju, może być w tych zabiegach niezwykle przydatna.

(oprac. Paweł Godlewski)

Zdjęcie umieszczone na stronie głównej WUOZ-u w Opolu jest autorstwa: tomek sw.

 

 Kosciół filialny pw. Wniebowstapienia Pańskiego w Krzyżowicach (fot. z archiwum WUOZ-u w Opolu)

Krzyzowice3  Krzyzowice Pogorzela Minoryci 30.06.05 003 Krzyzowice Pogorzela Minoryci 30.06.05 001 
Krzyowice 10.05.2013 044 33  Krzyowice 10.05.2013 044 34  Krzyowice 10.05.2013 044 35

 

 

 

 

bip

 

PUBLIKACJE
O ZABYTKACH OPOLSZCZYZNY

oik2012okladka

W Opolskim Informatorze Konserwatorskim z 2012 r. można Więcej >>

 

ZABYTEK CHRONIONY
PRAWEM