Polichromie
 



więcej

Budownictwo drewniane



więcej

Dziedzictwo wsi



więcej

Zabytki techniki



więcej

Inne
 



więcej
 

Krajobraz kulturowy województwa opolskiego wyróżniają liczne zabytki techniki i przemysłu reprezentujące dziedziny gospodarczej działalności człowieka związane zarówno z tradycyjną gospodarką rolną jak i będące następstwem przemian zapoczątkowanych angielską rewolucją przemysłową.

Opolszczyzna od połowy XVIII wieku była obszarem o dużym nasyceniu obiektami przemysłowymi i inżynieryjnymi powstałymi w wyniku aktywizacji gospodarczej tego regionu przez państwo pruskie. Z inicjatywy króla Prus założono huty w Ozimku (1754) i Zagwiździu (1755) oraz sprowadzono znakomitych inżynierów: Baildona i Wilkinsona, twórców prekursorskich technologii hutniczych oraz znawców konstrukcji mostowych, którzy przeszczepili tu zdobycze angielskiej rewolucji przemysłowej. W rozwoju przemysłu szansę na pomnożenie majątków szybko dostrzegły miejscowe rody magnackie, spośród których potentatami przemysłowymi stali się wkrótce m.in. Donnersmarckowie, Praschmowie, Schaffgotschowie, Collonowie, Hochbergowie, Hohenlohe-Ingelfingen, Renardowie. Wkrótce w ich ślad poszli bogaci kupcy i przedsiębiorcy a nawet klasztory. W oparciu o koncepcję wykorzystania miejscowych bogactw naturalnych przede wszystkim drewna i pokładów darniowej rudy żelaza powstały, po prawej stronie Odry, liczne ośrodki hutnicze m.in. w Kolonowskiem, Zawadzkiem, Żędowicach, Osowcu, Szumiradzie, Krasiejowie produkujące wszelkiego rodzaju wyroby metalowe. W Jedlicach i Murowie powstały huty szkła, produkowano w nich szyby, butelki, szkło medyczne. Złoża iłów (białej i czerwonej glinki ceramicznej) stały się podstawą rozwoju przemysłu ceramicznego; początkowo manufaktury, później fabryki fajansu i porcelitu powstały w Prószkowie i Tułowicach. Wraz z rozwojem kapitalistycznych stosunków produkcji rozwijały się też inne dziedziny gospodarki - przemysł papierniczy i chemiczny, przemysł metalowy, przemysł lekki, przemysł rolno-spożywczy oraz charakterystyczny dla województwa opolskiego przemysł cementowy, powstały w oparciu o bogate złoża margli kredowych zlokalizowanych głównie w okolicach Opola.

Dziewiętnastowiecznej industrializacji sprzyjał rozwój transportu wodnego, drogowego i kolejowego. Aby sprostać rosnącym przewozom surowców i wyrobów powstały drogi, mosty, linie kolejowe. Najważniejszą inwestycją pomocniczą, służące do transportu węgla z kopalń w Zabrzu do Koźla i dalej na zachód był Kanał Kłodnicki zbudowany w latach 1792-1822 oraz Kanał Gliwicki zbudowany w latach 1933-1940. Najcenniejszym przykładem konstrukcji mostowej jest zbudowany w 1827 r. most żelazny nad Małą Panwią przy hucie w Ozimku.

Rozwój sieci kolejowej wprowadził charakterystyczne zmiany w ukształtowaniu terenu, pojawiły się wielokilometrowe linie nasypów kolejowych, a nad rzekami i drogami wiadukty i mosty kolejowe. Na „kolejowy” krajobraz składa się sieć małych, malowniczych stacyjek, istniejących w prawie każdej miejscowości oraz dworców kolejowych na stacjach węzłowych i w dużych miastach, niektóre z nich to cenne zabytki architektury. Zachowały się też relikty z kolei parowej m.in. żurawie do napełniania parowozów oraz same parowozy np. prezentowana przy dworcu w Opolu lokomotywa parowa TKt 48-127.

Duże zainwestowanie gospodarcze i dobrze rozwinięta infrastruktura techniczna obfitują do dziś wieloma obiektami przemysłowymi, które po latach nabrały charakteru zabytkowego. Są wśród nich tradycyjne obiekty wiejskiego przemysłu rolno-spożywczego związane z produkcją folwarczną: młyny (wiatrowe, wodne, elektryczne), spichlerze, kuźnie, gorzelnie, płatkarnie, olejarnie, mleczarnie itp. jak i zabytki wyrosłe na zdobyczach europejskiej rewolucji przemysłowej.

Zachowane zespoły fabryczne reprezentują różne dziedziny przemysłu m.in. przemysł lekki ze szczególnie cennymi zakładami włókienniczymi Samuela Fränkla, ob. Frotex w Prudniku, monumentalną fabryką dywanów w Kietrzu czy zakładami obuwniczymi w Prudniku i Otmęcie. Przemysł chemiczny i papierniczy to: papiernie w Krapkowicach, Głuchołazach i Kędzierzynie-Koźlu. Prężny przemysł cementowy zlokalizowany w Opolu i jego okolicach prezentuje jedyna czynna dziś cementownia Odra oraz pozostałości zachowanych w różnym stanie kompletności siedmiu innych. Przemysł wapienniczy dokumentują piece szybowe do wypału wapna zlokalizowane głównie w okolicach Krapkowic i Gogolina. Zachowały się też zabytki energetyki elektrownie w Opolu, Nysie, Brzegu, Otmuchowie, gazownia w Paczkowie, ob. Muzeum Gazownictwa oraz koksownia w Zdzieszowicach. Wśród zabytków techniki znajdują się też obiekty infrastruktury technicznej miast: wodociągi miejskie, oczyszczalnie ścieków, wodociągowe wieże ciśnień, wśród tych ostatnich na uwagę zasługują XVI wieczne wieże w Głogówku i Białej. Ten swoisty krajobraz przemysłowy wzbogacają budowle hydrotechniczne zlokalizowane zarówno w terenach zurbanizowanych (jazy i śluzy na miejskich odcinkach rzek) oraz poza nimi (kanały żeglugowe) i sztuczne zbiorniki retencyjne (Turawa, Otmuchów)

Dziedzictwo techniczne i przemysłowe Opolszczyzny obejmuje zabytki będące pojedynczymi obiektami, ich zespołami oraz obszarami kulturowymi. Znajdują się tu struktury budowlane i konstrukcyjne jako dzieła myśli inżynierskiej i architektonicznej oraz elementy wyposażenia trwale z nimi związane i wyposażenie ruchome (narzędzia, maszyny i urządzenia) pozostające z budowlą w związku funkcjonalnym.

Zabytki techniki są materialnym świadectwem postępu cywilizacyjnego i podstawowym źródłem wiedzy o dawnych metodach i technologiach produkcji. Dokumentują one rozwój myśli technicznej oraz niosą informacje o regionie, jego życiu gospodarczym i rozwoju ekonomicznym. O wartości zabytków techniki nie decydują walory estetyczne i cechy stylistyczne lecz treści poznawcze ważne dla ciągłości wiedzy.

 

bip

 

PUBLIKACJE
O ZABYTKACH OPOLSZCZYZNY

oik2012okladka

W Opolskim Informatorze Konserwatorskim z 2012 r. można Więcej >>

 

ZABYTEK CHRONIONY
PRAWEM